Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||
సుందరకాండ.
అథ నవమస్సర్గః

In the very beginning of ninth Sarga we again hear, "అససాదాథ లక్ష్మీవాన్ రాక్షసేన్ద్రనివేశనమ్" (9.04), that the "Lakshmivan" namely Hanuman, entered the palace complex of Ravana, the King of Rakshasas.

Describing of the wealth of Ravana, the poet says that the riches present in that palace are equivalent to or exceeding ("తాదృశీ తద్విశిష్టా వా" - 9.09) those available with Kubera, Yama or Varuna .

The "గంధస్త్వం", or the sweet scents were floating in that palace. They were inviting Hanuman as though he was a relative being invited. Where were they leading him? "తత్ర యత్ర స రావణ" (9.21) - " to that place where Ravana is !

Again mesmerized by the display of opulence Hanuman wondered," స్వర్గోయం దేవలోకోయం" (9.31). "Is this heaven, or the abode of Devas or the abode of Indra". Those are- భోగ లోకాః; These are places where people enjoy the fruits of their works. Each one exceeding the other in opulence. Hanuman's wonder also grew in leaps and bounds.

There Hanuman saw "సహస్రం వర నారీణాం" (9.34). Thousands of women; Women in their best attires and in different poses. They are Ravana's wives. All of whom are willingly married to Ravana infatuated by his power or beauty. The search goes on like this. But Hanuman does not find Sita

Now we will continue with word meanings of all Slokas

||Sloka 9.01||

తస్యాలయ వరిష్టస్య మధ్యే విపులమాయతమ్|
దదర్శ భవనం శ్రేష్టం హనుమాన్మారుతాత్మజః||9.01||

స|| మారుతాత్మజః హనుమాన్ తస్య ఆలయవరిష్ఠస్య మధ్యే విపులం ఆయతం భవనం శ్రేష్టం దదర్శ||

||Sloka meanings||

మారుతాత్మజః హనుమాన్ దదర్శ -
Hanuman, the son of wind god saw
తస్య ఆలయవరిష్ఠస్య మధ్యే -
in the middle of the main building
విపులం ఆయతం శ్రేష్టం భవనం -
a spacious mansion, best among all the mansions.

||Sloka summary||

"Hanuman, the son of wind god, saw in the middle of the main building a spacious mansion, best among all the mansions." ||9.01||

TiKa Traya text reads విమలమాయతం instead of విపులమాయతం; there is no great difference in the summary of the meanings

||Sloka 9.02||

అర్థయోజన విస్తీర్ణమ్ ఆయతం యోజనం హి తత్|
భవనం రాక్షసేన్ద్రస్య బహుప్రాసాదసంకులమ్||9.02||

స|| తత్ రాక్షసేన్ద్రస్య భవనం బహుప్రాశాద సంకులం అర్థ యోజన విస్తీర్ణమ్ యోజనం ఆయతమ్ ( అస్తి)||

||Sloka meanings||

తత్ రాక్షసేన్ద్రస్య భవనం -
the palace of the king of Rakshasas
బహుప్రాశాద సంకులం -
a conglomeration of many palaces
అర్థ యోజన విస్తీర్ణమ్ యోజనం ఆయతమ్ -
half a Yojana width and a yojana long

||Sloka summary||

తా|| ఒక యోజనము పొడవు అర యోజనము వెడల్పు గల ఆ రాక్షసేంద్రుని భవనము అనేకమైన ప్రాసాదములతో కూడియున్నది.||9.02||

"The palace of the king of Rakshasas, is a conglomeration of many palaces. It is half a Yojana width and a yojana long."||9.02||

||Sloka 9.03||

మార్గమాణస్తు వైదేహీం సీతాం ఆయతలోచనామ్|
సర్వతః పరిచక్రామ హనుమాన్ అరిసూదనః||9.03||

స|| అరిసూదనః హనుమాన్ ఆయతలోచనం వైదేహీం సీతాం మార్గమాణః తు సర్వతః పరిచక్రామ||

||Sloka meanings||

అరిసూదనః హనుమాన్ -
Hanuman who can subdue all enemies
ఆయతలోచనం వైదేహీం సీతాం మార్గమాణః -
in search of the wide eyed Sita
సర్వతః పరిచక్రామ - went all around

||Sloka summary||

Hanuman who can subdue all enemies in search of the wide eyed Sita went all around in search of Sita.||9.03||

||Sloka 9.04||

ఉత్తమమ్ రాక్షసావాసం హనుమాన్ అవలోకయన్|
అససాదాథ లక్ష్మీవాన్ రాక్షసేన్ద్రనివేశనమ్||9.04||

స|| అథ లక్ష్మీవాన్ హనుమాన్ ఉత్తమం రాక్షసావాసం అవలోకయన్ రాక్షసేంద్ర నివేశనం అససాద||

||Sloka meanings||

అథ లక్ష్మీవాన్ హనుమాన్ -
Then Hanuman endowed with riches
ఉత్తమం రాక్షసావాసం అవలోకయన్-
seeing the Rakshasa complex
రాక్షసేంద్ర నివేశనం అససాద -
entered the palace of the king

||Sloka summary||

Then Hanuman endowed with riches of strength reached the palace of the King of Rakshasas.||9.04||

'అససాదాథ లక్ష్మీవాన్ రాక్షసేన్ద్రనివేశనమ్' అని ఇది మూడవసారి వింటున్నాము.

In the first few lines we hear for the third time

"అససాదాథ లక్ష్మీవాన్ రాక్షసేన్ద్రనివేశనమ్" || " ,
"Lakshmivan Hanuman enters the palace of the King of Rakshasas". This line has now appeared three times.

It is as though he entered the third level of that Palace complex . In the eighth Sarga we heard about the search for Self The 'Self', hidden within the five sheaths ( Pancha Kosa). Now when Hanuman reached the third level, it is as though he entered the third sheath, namely the Manomaya Kosa.

In the first Sarga we heard that
"రావయతి అసత్ ప్రలాపాన్ కారయతి ఇతి రావణః".
Here "రావయతి" meaning one who awakens your instincts to "rave",
"అసత్ ప్రలాపాన్ కారయతి" meaning one who makes you rave about "me" and "mine",
both define that one as Ravana !

In reality the one that makes us think of "me and mine", the one that makes us rave, bringing "ego" into forefront is our mind. Mind is the seed bed of all thoughts. So Ravana effectively is none other than our own mind. Entering the Ravana chambers is like entering the sheath of mind, - the Manomaya Kosa.
Ravana's palace is the Manomaya Kosa.

||Sloka 9.05||

చతుర్విషాణైర్ద్విరదైః త్రివిషాణైః తథైవ చ|
పరిక్షిప్తమసంబాధం రక్ష్యమాణముదాయుధైః ||9.05||

స|| ( తత్ భవనం) చతుర్విషాణైః తథైవ త్రివిషాణైః ద్విరదైః గజైః పరిక్షిప్తం అసంబాధం ఉదాయుధైః రక్ష్యమాణం (అస్తి)||

||Sloka meanings||

చతుర్విషాణైః తథైవ త్రివిషాణైః ద్విరదైః గజైః -
elephants with four tusks , three tusks and two tusks
పరిక్షిప్తం - surrounded by
అసంబాధం ఉదాయుధైః రక్ష్యమాణం-
guarded by armed Rakshasas holding weapons

||Sloka summary||

That palace was guarded by armed Rakshasas and elephants with four tusks , three tusks and two tusks.||9.05||

||Sloka 9.06||

రాక్షసీభిశ్చ పత్నీభీ రావణస్య నివేశనమ్|
అహృతాభిశ్చ విక్రమ్య రాజకన్యాభిరావృతమ్||9.06||

స|| (తత్) రావణస్య నివేశనం పత్నీభిః విక్రమ్య ఆహృతాభిః రాజకన్యాశ్చ రాక్షసీభిశ్చ ఆవృతమ్|

||Sloka meanings||

తత్) రావణస్య నివేశనం ఆవృతమ్ -
that palace of Ravana was full
పత్నీభిః విక్రమ్య ఆహృతాభిః రాజకన్యాశ్చ -
with his wives, princesses brought by him after winning them over
రాక్షసీభిశ్చ - and Rakshasa women

||Sloka summary||

"That palace of Ravana was full with his wives, princesses brought by him after winning them over (in a battle) and other Rakshasa women." ||9.06||

||Sloka 9.07||

తన్నక్రమకరాకీర్ణం తిమిఙ్గిలఝషాకులమ్|
వాయువేగ సమాధూతం పన్నగైరివ సాగరమ్||9.07||

స||(తత్ రావణస్య నివేశనమ్) నక్రమకరాకీర్ణం తిమిఙ్గిళఝుషాకులమ్ వాయువేగ సమాధూతం పన్నగైః సాగరం ఇవ (అస్తి)||

||Sloka meanings||

నక్రమకరాకీర్ణం తిమిఙ్గిళఝుషాకులమ్ -
filled with crocodiles, sharks, whales and fish
పన్నగైః - serpents
వాయువేగ సమాధూతం సాగరం ఇవ-
sea shaken by the force of wind

||Sloka summary||

That Ravana's palace looked like an ocean full of crocodiles, sharks as well as whales and shaken by the wind . ||9.08||

||Sloka 9.08,9||

యాహి వైశ్రవణే లక్ష్మీర్యా చన్ద్రే హరివాహనే|
సారావణగృహే సర్వా నిత్యమేవానపాయినీ||9.08||

స|| యా లక్ష్మీ వైశ్రవణే యా హరివాహనే ఇన్ద్రే చ (అస్తి) సా సర్వా రావణగృహే నిత్యమేవ అనపాయినీ (అస్తి)||

Rama Tika says - యా లక్ష్మీః వైశ్రవణే కుబేరే హరివాహనే హరితాస్వరూపవాహనవతి ఇన్ద్రేచ సా అనపాయినీ వినాశరహితా లక్ష్మీః రావణ గృహే నిత్యమేవ వసతీ ఇతి శేషః|

||Sloka meanings||

యా లక్ష్మీ వైశ్రవణే -
wealth was possessed by Vaisravana ( son of Vishrava, Kubera)
యా హరివాహనే ఇన్ద్రే చ -
wealth possessed by Indra who rides the chariot drawn by green horses
సా సర్వా రావణగృహే -
there in the house of Ravana
నిత్యమేవ అనపాయినీ - always present

||Sloka summary||

All of the wealth was possessed by Vaisravana ( son of Vishrava, Kubera), and Indra who rides chariot drawn by green horses, was always there in the house of Ravana

||Sloka 9.09||

యా చ రాజ్ఞః కుబేరస్య యమస్య వరుణస్య చ|
తాదృశీ తద్విశిష్టా వా ఋద్ధీ రక్షోగృహే ష్విహ||9.09||

స|| రాజ్ఞః కుబేరస్య యా వరుణస్య యా యమస్య ఋద్ధిః తాదృశీ తద్విశిష్ఠా వా (ఋద్ధిః) ఇహ రక్షో గృహే (అస్తి)||

||Sloka meanings||

రాజ్ఞః కుబేరస్య యా వరుణస్య యా యమస్య -
( wealth) of Kubera, Varuna or Yama
ఋద్ధిః తాదృశీ తద్విశిష్ఠా వా -
wealth that is equal or more exquisite
ఇహ రక్షో గృహే - is in this Rakshasa's palace

||Sloka summary||

"Such wealth or more exquisite wealth as possessed by Kubera, Varuna or Yama was available in the house of the Rakshasa king." ||9.09||

||Sloka 9.10||

తస్య హర్మ్యస్య మధ్యస్థం వేశ్మ చాన్యత్సునిర్మితమ్|
బహునిర్యూహ సంకీర్ణం దదర్శ పవనాత్మజః||9.10||

స|| పవనాత్మజః తస్య హర్మ్యస్య మధ్యస్థం అన్యత్ బహునిర్యూహసంకీర్ణమ్ సునిర్మితం వేశ్మ దదర్శ||

||Sloka meanings||

పవనాత్మజః - the son of wind god
తస్య హర్మ్యస్య మధ్యస్థం -
in the middle of those palaces
అన్యత్ బహునిర్యూహసంకీర్ణమ్ సునిర్మితం వేశ్మ -
another palace in a well-built complex of mansions
దదర్శ - saw

||Sloka summary||

"The son of wind god saw in the middle of those palaces , a palace in a well-built complex of mansions mansions."||9.10||

||Sloka 9.11||

బ్రహ్మణోఽర్థే కృతం దివ్యం దివి యద్విశ్వకర్మణా|
విమానం పుష్పకం నామ సర్వరత్నవిభూషితమ్||9.11||

స||పుష్పకం నామ విమానం సర్వ రత్న విభూషితం దివ్యం యత్ బ్రహ్మణోర్థే విశ్వకర్మణా కృతం (అస్తి) ||

||Sloka meanings||

పుష్పకం నామ విమానం -
Ariel vehicle by name Pushpaka
సర్వ రత్న విభూషితం దివ్యం -
decorated with all kinds of gems and wonderful
యత్ బ్రహ్మణోర్థే విశ్వకర్మణా కృతం - which was built for Brahma by Vishwakarma

||Sloka summary||

"There was a wonderful aerial chariot by name Pushpaka, which was built for Brahma by Vishwakarma." ||9.11||

||Sloka 9.12||

పరేణ తపసా లేభే యత్కుబేరః పితామహాత్|
కుబేరమోజసా జిత్వా లేభే తద్రాక్షసేశ్వరః||9.12||

స|| ( తత్ విమానం) కుబేరః పితామహాత్ పరేణ తపసా లేభే| కుబేరం ఓజసా జిత్వా తత్ రాక్షసేశ్వరః లేభే ||

||Sloka meanings||

కుబేరః పితామహాత్ లేభే-
obtained by Kubera from the Grandsire ( Brahma)
పరేణ తపసా -
by supreme penance
కుబేరం ఓజసా జిత్వా -
Defeating Kubera with his prowess
తత్ రాక్షసేశ్వరః లేభే - Ravana acquired the same

||Sloka summary||.

"That (aerial chariot) was obtained by Kubera from the Grandsire ( Brahma) by supreme penance. Defeating Kubera with his prowess Ravana acquired the same" ||9.12||

||Sloka 9.13,14||

ఈహామృగ సమాయుక్తైః కార్తస్వరహిరణ్మయైః|
సుకృతైరాచితం స్తమ్భైః ప్రదీప్తమివ చ శ్రియా||9.13||
మేరుమన్దరసంకాశై రుల్లిఖద్భి రివ్వామ్బరమ్|
కూటాగారై శ్శుభాకారైః సర్వతః సమలంకృతమ్||9.14||

స|| ఈహామృగసమాయుక్తైః కార్తస్వరహిరణ్మయైః సుకృతైః స్తమ్భైః శ్రియా ప్రదీప్తం ఇవ మేరుమందర సంకాశైః ఉల్లిఖద్భిరివ అమ్బరం సర్వతః శుభాకారైః కూటాగారైః సమలంకృతం ( అస్తి)

||Sloka meanings||

ఈహామృగసమాయుక్తైః -
with carved images of wolves
కార్తస్వరహిరణ్మయైః -
made of two types of
సుకృతైః స్తమ్భైః శ్రియా ప్రదీప్తం -
with finely built pillars lustrous as though blazing
ఇవ మేరుమందర సంకాశైః -
like mount Meru and Mandara
ఉల్లిఖద్భిరివ అమ్బరం -
as though scraping the sky
సర్వతః శుభాకారైః కూటాగారైః సమలంకృతం -
auspicious and graced with a number of pleasure houses all over

||Sloka summary||

Blazing with images of wolves and finely built pillars made of Hiranmaya and Kartasvara (two types of gold), as if touching the sky and with multitude of pleasure houses, that auspicious aerial car was resembling the Meru and Mandara mountains. ||9.14||

||Sloka 9.15||

జ్వలనార్క ప్రతీకాశం సుకృతమ్ విశ్వకర్మణా|
హేమసోపాన సంయుక్తం చారుప్రవర వేదికమ్||9.15||

స|| విశ్వకర్మణా సుకృతం జ్వలనార్కప్రతీకాశం హేమసోపాన సంయుక్తం చారుప్రవర వేదికమ్ (అస్తి)||

||Sloka meanings||

జ్వలనార్కప్రతీకాశం -
glowing like fire and the Sun
హేమసోపాన సంయుక్తం -
with golden staircases
చారుప్రవర వేదికమ్ -
with beautiful platforms
విశ్వకర్మణా సుకృతం -
built by Vishwakarma

||Sloka summary||

"(It was )glowing like fire and the Sun , it was well built by Vishwakarma with golden staircases and many platforms."
||9.15||

||Sloka 9.16||

జాలావాతాయనైర్యుక్తం కాంచనైస్స్పాటికైరపి|
ఇన్ద్రనీల మహానీల మణి ప్రవర వేదికమ్||9.16||

స|| (తత్ విమానం) కాంచనైః స్ఫాటికైరపి జాలవాతాయనైః యుక్తం ఇన్ద్ర నీల మహానీల మణి ప్రవర వేదికమ్ అస్తి||

||Sloka meanings||

కాంచనైః స్ఫాటికైరపి -
of gold and crystals also
జాలవాతాయనైః యుక్తం -
windows with lattices
ఇన్ద్ర నీల మహానీల మణి -
with Indraneela and Mahaneela sapphires
ప్రవర వేదికమ్ - embedded platforms

||Sloka summary||

"With lattice windows made of gold and crystals, the platforms were embedded with Indraneela and Mahaneela sapphires." ||9.16||

||Sloka 9.17||

విద్రుమేణ విచిత్రేణ మణిభిశ్చమహాధనైః|
నిస్తులాభిశ్చ ముక్తాభిః తలేనాభి విరాజితమ్||9.17||

స||విచిత్రేణ విద్రుమేణ మహాధనైః మణిభిశ్చ నిస్తులాభిః ముక్తాభిః తలేన అభివిరాజితమ్ అస్తి ||

||Sloka meanings||

విద్రుమేణ విచిత్రేణ - with colorful corals
మణిభిశ్చమహాధనైః - very precious gems
నిస్తులాభిశ్చ ముక్తాభిః- incomparable pearls
తలేనాభి విరాజితమ్ - the floor (on Pushpaka) is shining

||Sloka summary||

"The floor (of the arial vehicle) is shining bright with colorful corals and very precious gems, and incomparable pearls." ||9.17||

||Sloka 9.18||

చన్దనేన చ రక్తేన తపనీయనిభేన చ|
సుపుణ్యగన్ధినాయుక్తం ఆదిత్యతరుణోపమమ్||9.18||

స|| రక్తేన చన్దనేన తపనీయనిభేన చ సుపుణ్యగన్ధినా యుక్తం ఆదిత్య తరుణోపపమం (అస్తి)||

||Sloka meanings||

రక్తేన చన్దనేన సుపుణ్యగన్ధినా యుక్తం -
with fragrant red Sandal
తపనీయనిభేన ఆదిత్యతరుణోపమమ్ -
shining bright with molten gold
ఆదిత్యతరుణోపమమ్ -
comparable to rising Sun.

||Sloka summary||

" With fragrant red Sandal, shining bright with molten gold comparable to rising Sun." ||9.18||

||Sloka 9.19||

కూటాగారైర్వరాకారైః వివిధైః సమలంకృతమ్|
విమానం పుష్పకం దివ్యం ఆరురోహ మహాకపిః||9.19||

స|| వివిధైః వరాకరైః కూటాగారైః సమలంకృతం దివ్యం పుష్పకం విమానం మహాకపిః ఆరురోహ||

||Sloka meanings||

కూటాగారైర్వరాకారైః వివిధైః -
consisting of many corridors of wonderful forms.
సమలంకృతం - decorated with
దివ్యం పుష్పకం విమానం -
celestial Pushpaka arial vehicle
మహాకపిః ఆరురోహ - Hanuman ascended

||Sloka summary||

"Hanuman ascended that wonderful Pushpaka well decked with many wonderful corridors of different forms." ||9.19||

||Sloka 9.20||

తత్రస్థ స్స తదా గన్ధం పానభక్ష్యాన్నసంభవమ్|
దివ్యం సమ్మూర్ఛితం జిఘ్ర ద్రూపవంత మివానలమ్||9.20||

స||సః తదా తత్రస్థః పానభక్ష్యాన్నసంభవం సమ్మూర్ఛితం రూపవంతం అనిలమివ దివ్యం గంధం జిఘ్రత్ ||

||Sloka meanings||

సః తదా తత్రస్థః -
he standing there
పానభక్ష్యాన్నసంభవం-
rising from food and drinks
సమ్మూర్ఛితం - intoxicating
రూపవంతం అనిలమివ -
as if giving form to the wind
దివ్యం గంధం జిఘ్రత్ -
smelt divine fragrance

||Sloka summary||

"Standing there, Hanuman smelt divine fragrance rising from food and drinks, which was intoxicating and spread as if to give shape to the wind."||9.20||

||Sloka 9.21||

స గన్ధస్త్వం మహాసత్త్వం బన్ధుర్బన్ధుమివోత్తమమ్|
ఇత ఏహీ త్యువాచేన తత్ర యత్ర స రావణః||9.21||

స|| స గంధః తం మహాసత్త్వం యత్ర సరావణః తత్ర ఇతః ఏహి ఇతి ఉత్తమం బంధుం బంధురివ ఉవాచ ||

తిలక టీకాలో - యత్ర స రావణః తత్రస్థానే ఇత ఏహి ఇత్యువాచేవ ఉక్త గుణవాయుః కర్తా దివ్యగన్ధేన రావణ శయన గృహం జ్ఞాతవాన్ ఇత్యర్థః ; తతః తస్మాత్ పుష్పకాత్ అవరుహ్య గన్ధానుమితాం తాం రావణ శాలాం ప్రశ్థితః తాం శాలాం దదర్శ.

||Sloka meanings||

స గంధః - that fragrance
తం మహాసత్త్వం - that mighty Hanuman
ఉత్తమం బంధుం బంధురివ ఉవాచ -
like a close relative inviting a relative said
తత్ర ఇతః ఏహి యత్ర సరావణః ఇతి -
come here where Ravana is

||Sloka summary||

"That fragrance was as though inviting the mighty Hanuman like relative inviting kith and kin saying "come here" and leading him to Ravana's chambers." ||9.21||

||Sloka 9.22||

తత స్థాం ప్రస్థితశ్శాలామ్ దదర్శ మహతీం శుభామ్|
రావణస్య మనః కాన్తాం కాన్తామివ వరస్త్రియమ్||9.22||

స|| తతః ప్రస్థితః మహతీం శుభాం శాలాం దదర్శ తత్ వరస్త్రియ కాంతామివ మనః కాంతాం రావణస్య ||

Rama Tika says - తతః రావణ సమీపాత్ ప్రస్థితో హనుమాన్ కాన్తాం శోభితామ్వరస్త్రియమివ రావణస్య మహాకాన్తామ్ అతీచ్ఛావిషయీభూతాం శాలాం దదర్శ

||Sloka meanings||

తతః ప్రస్థితః -
as he moved forward ( Hanuman)
మనః కాంతాం రావణస్య -
one dear to Ravana's heart
వరస్త్రియ కాంతామివ -
like the best of women
మహతీం శుభాం శాలాం దదర్శ -
saw a great and auspicious hall

||Sloka summary||

Then as he moved forward he saw a great auspicious hall which was like best of women dear to Ravana's heart.

||Sloka 9.23||

మణిసోపానవికృతాం హేమజాలవిభూషితామ్|
స్పాటికైరావృతతలాం దన్తాన్తరితరూపికామ్||9.23||

స|| మణిసోపానవికృతాం హేమజాల విభూషితామ్ స్ఫాటికైరావృతతలాం దన్తాన్తరిత రూపికాం (శాలాం దదర్శ)||

||Sloka meanings||

మణిసోపానవికృతాం -
stair case inlaid with gems
హేమజాల విభూషితామ్ -
decorated with gold lattices
స్ఫాటికైరావృతతలాం -
floor inlaid with crystals
దన్తాన్తరిత రూపికాం -
and images of elephants

||Sloka summary||

"The stairs were inlaid with special gems, windows were with gold lattices, floor was covered with ivory inlaid with silver with images of elephants." ||9.23||

||Sloka 9.24||

ముక్తాభిశ్చ ప్రవాళైశ్చ రూప్యచామీకరైరపి|
విభూషితాం మణిస్తమ్భైః సుబహూస్తమ్భభూషితామ్||9.24||

స|| ( తత్ శాలా) ముక్తాభిశ్చ ప్రవాళైశ్చ రూప్యచామీకరైరపి మణిస్తంభైః విభూషితాం సుబహు స్తంభైః భూషితం (అస్తి)||

||Sloka meanings||

ముక్తాభిశ్చ ప్రవాళైశ్చ -
with pearls and corals
రూప్యచామీకరైరపి -
also with gold and silver
మణిస్తంభైః విభూషితాం -
decorated with pearl pillars
సుబహు స్తంభైః భూషితం -
decorated with many such pillars

||Sloka summary||

"That hall was decorated with many pearl pillars which were decorated with ornamented golden and silver pillars and were in laid with pearls and corals." ||9.24||

||Sloka 9.25||

నమ్రైః రృజుభిరత్యుచ్చైః సమంతాత్సువిభూషితైః |
స్తమ్భైః పక్షైరివాత్యుచ్చైర్దివం సంప్రస్థితామివ ||9.25||

స|| (తత్ శాలాయాం) నమ్రైః ఋజుభిః అత్యుచ్చైః సమన్తాత్ సువిభూషితైః స్తమ్భైః అత్యుచ్చైః పక్షైః దివం సమ్ప్రస్థితామివ (సంతి) ||

||Sloka meanings||

నమ్రైః ఋజుభిః అత్యుచ్చైః -
bent, straight ones very lofty
సమన్తాత్ సువిభూషితైః స్తమ్భైః -
well decorated all over with pillars
అత్యుచ్చైః పక్షైః -
with large wings
దివం సమ్ప్రస్థితామివ -
as if trying to reach for heavens

||Sloka summary||

"Well decorated with very lofty columns some of which are bent and some of which are straight which are touching the skies, it looked as if like it started to reach for heavens with large wings." ||9.25||

||Sloka 9.26||

మహత్యా కుథయాస్తీర్ణాం పృథివీ లక్షణాఙ్కయా|
పృథివీమివ విస్తీర్ణం సరాష్ట్ర గృహమాలినీమ్||9.26||

స|| తత్ శాలా పృథివీ లక్షణాంకయా కుథయా ఆస్తీర్ణం సరాష్ట్ర గృహమాలినీం పృథివీమివ విస్తీర్ణమ్ (అస్తి)

Rama Tika says - పృధివీలక్షణాంకయా పృథివీ లక్షణానాం తరు సరిత్ సముద్రాదీనాం అంకో రేఖా యస్యాం తయా విశాలాయా కుథయా చిత్ర కంబళాస్తరణేన ఆస్తీర్ణాం ఇతి|

||Sloka meanings||

తత్ శాలా పృథివీ లక్షణాంకయా -
that hall was with several murals of earth
కుథయా ఆస్తీర్ణం -
(on an) expansive carpet పెద్ద తివాసీ (మీద)
సరాష్ట్ర గృహమాలినీం -
with a garland of places and houses
పృథివీమివ విస్తీర్ణమ్ -
expansive like an earth itself

||Sloka summary||

"With several murals of earth which were having garland of palaces drawn on it, the expansive carpet looked like a piece of earth itself." ||9.26||

||Sloka 9.27||

నాదితాం మత్తవిహగైః దివ్యగన్ధాదివాసితామ్|
పరార్థ్యాస్తరణో పేతాం రక్షోధిపనిషేవితామ్||9.27||

స|| మత్తవిహగైః నాదితాం దివ్యగంధాధివాసితామ్ పరార్ధ్యాస్తరణోపేతాం రక్షోధిపేన నిషేవితాం తం శాలాం దదర్శ||

||Sloka meanings||

మత్తవిహగైః నాదితాం -
With birds in heat making resounding noise
దివ్యగంధాధివాసితామ్ -
filled with divine fragrances
పరార్ధ్యాస్తరణోపేతాం -
with exquisite tapestries
రక్షోధిపేన నిషేవితాం -
often visited by the king of Rakshasas
(తం శాలాం దదర్శ) - (saw that hall)

||Sloka summary||

With birds in heat making resounding noise, with divine fragrances and with exquisite tapestries the mansion was inhabited by the king of Rakshasas.

||Sloka 9.28||

ధూమ్రాం అగరుధూపేన విమలాం హంసపాణ్డురామ్|
చిత్రాం పుష్పోపహారేణ కల్మాషీ మివ సుప్రభామ్||9.28||

స|| విమలాం హంసపాణ్డురామ్ (శాలా) అగరుధూపేన ధూమ్రాం ఇవ అస్తి | పుష్పోపహారేణ చిత్రామ్ సుప్రభామ్ కల్మషాం కామధేనుం ఇవ సంతి ||

||Sloka meanings||

విమలాం హంసపాణ్డురామ్ -
pure white like a swan ,
అగరుధూపేన ధూమ్రాం ఇవ -
turned smokey color because of agaru smoke
పుష్పోపహారేణ చిత్రామ్ -
with offering of colorful flowers
కల్మాషీ మివ సుప్రభామ్ -
కామధేనువు వలె మంచి వర్చస్సు తో వెలుగుతోంది

||Sloka summary||

Though pure white like a swan it was smokey because of agaru smoke. Because of the offering of flowers it was radiant like wish fulfilling Kamadhenu.||9.28||

||Sloka 9.29||

మనసంహ్లాద జననీం వర్ణస్యాపి ప్రసాదినీమ్|
తాం శోకనాశినీం దివ్యాం శ్రియః సంజననీమివ||9.29||

స|| మనః సంహ్లాద జననీం వర్ణస్యాపి ప్రసాదినీం శోకనాశినీం శ్రియం సంజననీం ఇవ దివ్యాం తామ్ దదర్శ||

||Sloka meanings||

మనసంహ్లాద జననీం -
generating delight to the heart
వర్ణస్యాపి ప్రసాదినీమ్ -
pleasing with color
శోకనాశినీం శ్రియం సంజననీం ఇవ-
demolishing sorrow as it were it, like a source of prosperity
దివ్యాం - wonderful

||Sloka summary||

"The mansion was generating delight to the heart, pleasing with color and complexion, demolishing sorrow as it were, and it looked like the source of prosperity." ||9.29||

||Sloka 9.30||

ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థైస్తు పఞ్చపఞ్చభిరుత్తమైః|
తర్పయామాస మాతేవ తదా రావణపాలితా||9.30||

స|| రావణపాలితా (శాలా) తదా మాతా ఇవ పంచభిః ఇన్ద్రియార్థైః పంచ ఇన్ద్రియాణి తర్పయామాస ||

||Sloka meanings||

రావణపాలితా (శాలా) తదా -
that chamber ruled by Ravana
పంచభిః ఇన్ద్రియార్థైః -
for the five senses
మాతా ఇవ పంచ ఇన్ద్రియాణి తర్పయామాస -
offered the objects of those senses like a mother

||Sloka summary||

"The chamber of Ravana, like a mother, gratified all five senses with five objects of senses." ||9.30||

||Sloka 9.31||

స్వర్గోఽయం దేవలోకోఽయం ఇన్ద్రస్యేయం పురీ భవేత్|
సిద్ధిర్వేయం పరాహిస్యా దిత్యమన్యత మారుతిః||9.31||

స||అయం స్వర్గః అయం దేవలోకః అయం ఇంద్రస్యపురీ భవేత్ | ఇయం పరాసిద్ధిః స్యాత్ మారుతిః అమన్యత ||

Tilaka Tika says - స్వర్గో జ్యోతిష్టోమాదిక యజ్ఞ్య ఫలభూమి, దేవలోకో వాయువరూణాదిలోకః, ఇన్ద్రస్య పుర్యం అమరావతి;

Govindaraja says - సామాన్యతః స్వర్గోఽయం| తత్రాపి దేవలోకః త్రయత్రంశత్ దేవానాం లోకః|తత్రాఽపి ఇన్ద్రస్య పురీఅమరావతి | పరా సిద్ధిః బ్రహ్మణః స్థానం |

||Sloka meanings||

అయం స్వర్గః అయం దేవలోకః -
ఇది స్వర్గమా ? దేవలోకమా?
అయం ఇంద్రస్యపురీ భవేత్ -
ఇంద్రుని రాజధాని అయిన అమరావతి యా?
ఇయం పరాసిద్ధిః స్యాత్ -
ఇది ఇది అపరమైన సిద్ధి
మారుతిః అమన్యత -
అని మారుతి అనుకొనెను.
అయం స్వర్గః అయం దేవలోకః -
This is heaven. This is the world of Gods.
అయం ఇంద్రస్యపురీ భవేత్ - This is the city of Indra.
ఇయం పరాసిద్ధిః స్యాత్ - this is the supreme achievement
మారుతిః అమన్యత - Hanuman thought

||Sloka summary||

"This is heaven. This is the world of Gods. This is the city of Indra. Hanuman thought of this is the supreme achievement."||9.31||

Seeing the opulence of the royal palace, Hanuman wonders " స్వర్గోయం దేవలోకోయం". This must be the heaven or the abode of Gods, or Amaravati ,the abode of Indra etc

In Ramayana Tilaka, heaven or Svarga is referred to as "జ్యోతిష్టోమాదిక యజ్ఞ ఫలభోగ భూమిః". Superior to that Svarga is the world of Devas. That is referred to as "వాయు వరుణాదిలోకః". Superior to that world of Devas is the abode of Indra "అమరావతి". That is referred to as "ఇంద్ర లోకః".All these are, భోగ లోకః. Places where one enjoys the fruits of his deeds.

Looking at the opulence, Hanuman's wonder also grew in leaps and bounds. Hearing these sights described and Hanuman's wonder, we realize how easily the mind is captured by the external beauty and opulence. If Hanuman himself is seemed to have been captured by the external opulence , even if it is only momentarily, what to think of normal mortals.

||Sloka 9.32||

ప్రధ్యాయత ఇవాపస్యత్ ప్రదీపాం స్తత్ర కాంచనాన్|
ధూర్తానివ మహాధూర్తై ర్దేవనేన పరాజితాన్||9.32||

స|| తత్ర కాంచనాన్ ప్రదీపాన్ దేవనేన మహాధూర్తైః పరాజితం ప్రధ్యాయత ధూర్తానివ ( హనుమన్) అపస్యత్ ||

Rama TiKa says - కాఞ్చనాన్ కాఞ్చనమయాన్ ప్రదీపాన్ మఙ్గళార్థం స్తమ్భప్రదేషేషు సంస్థాపిత దీపాన్, దేవనేన ద్యూతేన మహాద్యూతైః అతివఞ్చితైః పరాజితాన్ అత ఏవ ధ్యాయతః ధన విధ్వంశాత్ నయన నిమీలనాది చేష్ఠయాధ్యానమివ కుర్వతోధూర్తానివ అపశ్యత్ | రావణాతితేజసా పరాభూతత్వాత్ దీపా న ప్రకాశన్తే ఇత్యర్థః|

||Sloka meanings||

తత్ర కాంచనాన్ ప్రదీపాన్ -
the glowing golden lamps
దేవనేన మహాధూర్తైః -
expert gamblers in a game of dice
పరాజితం ప్రధ్యాయత ధూర్తానివ -
defeated and lost in thoughts
అపస్యత్ - he saw

||Sloka summary||

"Hanuman saw, the golden lamps which looked like great gamblers defeated in a game of dice and lost in deep thought. The gamblers were as though they were in a deep thought." ||9.32||

Rama Tika says that the lamps too defeated by the luster of Ravana, are not shining.

||Sloka 9.33||

దీపానాం చ ప్రకాశేన తేజసా రావణస్య చ|
అర్చిర్భిః భూషణానాం చ ప్రదీప్తేత్యభ్య మన్యత||9.33||

స|| దీపానాం ప్రకాశేన రావణస్య తేజసా చ భూషణానాం అర్చిభిః ప్రదీప్తా ఇతి అమన్యత||

||Sloka meanings||

దీపానాం ప్రకాశేన -
with the brightness of the lamps
రావణస్య తేజసా చ -
the brilliance of Ravana
భూషణానాం అర్చిభిః -
brilliant glow of his ornaments
ప్రదీప్తా ఇతి అమన్యత -
Hanuma thought, that the place was ablaze

||Sloka summary||

"Hanuman thought that the brightness of the lamps and the brilliance of Ravana, the brilliant glow of his ornaments set the place ablaze with brightness." ||9.33||

||Sloka 9.34||

తతోఽపశ్యత్కుథాఽఽసీనాం నానావర్ణామ్బరస్రజమ్|
సహస్రం వరనారీణాం నానావేష విభూషితమ్ ||9.34||

స|| తత్ః కుథాసీనమ్ నానావర్ణాంబరస్రజమ్ నానావేషభూషితమ్ వరనారీణామ్ సహస్రం అపశ్యత్ ||

||Sloka meanings||

తత్ః కుథాసీనమ్ -
then seated on the carpets
నానావర్ణాంబరస్రజమ్ -
wearing clothes and garlands of different colors
నానావేషభూషితమ్ -
wearing many varieties of clothes
వరనారీణామ్ సహస్రం అపశ్యత్ -
saw thousands of women

||Sloka summary||

"Then he saw thousands of women wearing many varieties of clothes and garlands of different colors seated on the carpets."||9.34||

||Sloka 9.35||

పరివృత్తఽర్థరాత్రే తు పాననిద్రావశం గతమ్|
క్రీడిత్వోపరతం రాత్రౌ సుష్వాప బలవత్తదా||9.35||

స||రాత్రౌ క్రీడిత్వా ఉపరతం పాననిద్రావశం గతం తదా అర్థరాత్రే పరివృత్తే బలవత్ సుష్వాప||

||Sloka meanings||

రాత్రౌ క్రీడిత్వా ఉపరతం -
Wearied having sported at night
పాననిద్రావశం గతం -
succumbing to drinks and sleep thereafter
తదా అర్థరాత్రే పరివృత్తే -
when the mid night rolled away
బలవత్ సుష్వాప -
fell asleep,

||Sloka summary||

"Wearied having sported at night, succumbing to drinks and sleep thereafter they fell asleep, when the mid night rolled away." ||9.35||

||Sloka 9.36||

తత్ప్రసుప్తం విరురుచే నిశ్శబ్దాన్తరభూషణమ్|
నిశ్శబ్దహంస భ్రమరం యథా పద్మవనం మహత్||9.36||

స||నిఃశబ్దాంతర భూషణమ్ ప్రసుప్తమ్ నిఃశబ్ధాంతర భ్రమరం మహత్ పద్మవనం యథా విరురుచే||

||Sloka meanings||

నిఃశబ్దాంతర భూషణమ్ ప్రసుప్తమ్ -
With sounds of their ornaments stilled, and sleeping (women)
నిఃశబ్ధహంస భ్రమరం -
(like) silent bees and swans
మహత్ పద్మవనం యథా -
of a lotus forest
విరురుచే - was seen

||Sloka summary||

"With sounds of their ornaments stilled and sleeping women, the mansion looked beautiful like a forest of lotuses, with silenced swans and bees." ||9.36||

||Sloka 9.37||

తాసాం సంవృతదంతాని మీలితాక్షాణి మారుతిః|
అపశ్యత్ పద్మగన్ధీని వదనాని సుయోషితామ్||9.37||

స|| మారుతిః తాసాం సుయోషితామ్ సంవృతదన్తాని మీలితాక్షాణి పద్మసుగంధిని వదనాని అపస్యత్ ||

||Sloka meanings||

తాసాం సుయోషితామ్ -
of those well-bred young women
సంవృతదంతాని -
with concealed teeth
మీలితాక్షాణి -
with closed eyes
పద్మసుగంధిని వదనాని-
faces giving out fragrance of lotuses
మారుతిఃఅపస్యత్ - Maruti saw

||Sloka summary||

"Maruti saw the faces of those well-bred young women with closed eyes and concealed teeth giving out smell of lotuses." ||9.37||

||Sloka 9.38||

ప్రబుద్ధానివ పద్మాని తాసాం భూత్వాక్షపాక్షయే|
పునస్సంవృతపత్త్రాణి రాత్రావివ బభుస్తదా||9.38||

స|| తాసాం క్షపాక్షయే ప్రబుద్ధాని పద్మానివ భూత్వా పునః రాత్రౌ సంవృతపత్రాణివ తదా బభుః||

As in రామటీకా, గోవిన్దరాజ టీకా adds comments as follows; తాసాం వదనానాన్ ఇతి శేషః- All this is about describing the face of a woman

||Sloka meanings||

క్షపాక్షయే ప్రబుద్ధాని -
from early morning to sunset
పద్మానివ భూత్వా -
being like lotuses
పునః రాత్రౌ సంవృతపత్రాణివ -
again in the night closing up their petals
తదా బభుః - thus they were seen

||Sloka summary||

"The faces of the women looked like the lotuses with closed petals after having been like the lotuses in bloom from early mooning." ||9.38||

||Sloka 9.39||

ఇమాని ముఖపద్మాని నియతం మత్తషట్పదాః|
అమ్బుజానీవ ఫుల్లాని ప్రార్థయన్తి పునః పునః||9.39||

స|| మత్తషట్పదాః ఇమాని ముఖపద్మాని ఫ్హుల్లాని అమ్బ్బుజానివ పునః పునః నియతమ్ ప్రార్థయన్తి ఇతి శ్రీమాన్ మహాకపిః అమన్యత |

Rama Tika says - ఇమాని ప్రదృశ్యమానాని ముఖపద్మాని ఫుల్లాని అమ్బుజానివ, షట్పదాః పునః పునః ప్రార్థయన్తి నిత్యం తత్ర స్థాతుం ప్రయాచన్త ఇత్యర్థః, ఇతి యేవ అమన్యత అన్వమినోత్ అత ఏవ తాని వదనాని ఉపపత్యాఽనుమాన యుక్తా సలిలోద్భవైః కోమలైః సమాని మేనే|

Govindaraja in his Tika says - తాని ముఖాని గుణతః సౌరభాది గుణైః సలిలోద్భవైః పద్మైః|ప్రార్థయన్తి ప్రాథయేరన్ మధుర సలుబ్ధతయా అత్ర పునః పునః షట్పదాని పతేయుర్త్యర్థః|

||Sloka meanings||

మత్తషట్పదాః -
intoxicated bees
ఇమాని ముఖపద్మాని -
their lotus like faces
అమ్బుజానీవ ఫుల్లాని -
( looking) like blooming lotuses
పునః పునః నియతమ్ ప్రార్థయన్తి -
would again and again desire to enjoy

||Sloka summary||

The intoxicated bees would again and again desire to enjoy the beautiful blooming lotus like faces ||9.39||

||Sloka 9.40||

ఇతిచామన్యత శ్రీమాన్ ఉపపత్యా మహాకపిః|
మేనే హి గుణతస్తాని సమాని సలిలోద్భవైః||9.40||

స|| తాని గుణతః ఉపపత్త్యా సలిలోద్భవైః సమాని మేనే హి ||

||Sloka meanings||

శ్రీమాన్ మహాకపిః -
the great Vanara
తాని గుణతః సలిలోద్భవైః సమాని - that based on qualities like the lotuses in a pond
ఉపపత్త్యా - having ascertained
ఇతి చ అమన్యత -
felt that the intoxicated bees again and again mistakenly land on those faces

||Sloka summary||

"Having ascertained that based on qualities, the ladies' faces are like the lotuses in a pond , the great Vanara felt that the intoxicated bees again and again mistakenly land on those faces." ||9.40||

||Sloka 9.41||

సా తస్య శుశుభేశాలా తాభిస్త్రీభి ర్విరాజితా|
శారదీవ ప్రసన్నా ద్యౌః తారాభిరభిశోభితా||9.41||

స|| తస్య సా శాలా తాభిః స్త్రీభిః విరాజితా | తారాభిః అభిశోభితా ప్రసన్నా శారదీ ద్యౌ ఇవ శుశుభే||

||Sloka meanings||

తస్య సా శాలా -
The mansion of the Rakshasa king
తారాభిః అభిశోభితా -
shining with stars
ప్రసన్నా శారదీ ద్యౌ ఇవ శుశుభే -
pleasant autumnal sky shone
తాభిః స్త్రీభిః విరాజితా -
with those ladies it shone

||Sloka summary||

The mansion of the (Rakshasa king) shone with those women, like the clear autumnal sky lit by shining stars.

||Sloka 9.42||

స చ తాభిః పరివృతః శుశుభే రాక్షసాధిపః|
యథా హ్యుడు పతిః శ్రీమాం స్తారాభిరభిసంవృతః||9.42||

స|| తాభిః పరివృత్తః సః రాక్షసాధిపః తారాభి అభిసంవృత్తః శ్రీమాన్ హ్యుడుపతిః ఇవ శుశుభే||

||Sloka meanings||

తాభిః పరివృత్తః సః రాక్షసాధిపః -
surrounded by them the king of Rakshasas
తారాభి అభిసంవృత్తః -
surrounded by stars
శ్రీమాన్ హ్యుడుపతిః ఇవ శుశుభే -
shone like the beautiful Moon

||Sloka summary||

Thus surrounded by them the king of Rakshasas shone like the beautiful Moon surrounded by the stars. ||9.42||

||Sloka 9.43||

యాశ్చ్యవన్తేఽమ్బరాత్తారాః పుణ్యశేష సమావృతాః|
ఇమా స్తా స్సంగతాః కృత్స్నా ఇతి మేనే హరిస్తదా||9.43||

స|| యాః తారాః పుణ్యశేష సమావృతాః అమ్బరాత్ చ్యవన్తే తాః కృత్స్నాః ఇమాః సంగతాః ఇతి తదా హరిః మేనే ||

||Sloka meanings||

యాః తారాః పుణ్యశేష సమావృతాః -
those starts whose merits have been expired
అమ్బరాత్ చ్యవన్తే -
thus fall off from the sky
తాః కృత్స్నాః ఇమాః సంగతాః -
all of them are among this group of women
ఇతి తదా హరిః మేనే - though the Vanara.

||Sloka summary||

"The Vanara thought that the women looked like the stars who have fallen to earth after having exhausted their merits. " ||9.43||

||Sloka 9.44||

తారాణామివ సువ్యక్తం మహతీనాం శుభార్చిషామ్|
ప్రభావర్ణ ప్రసాదాశ్చ విరేజుస్తత్ర యోషితామ్||9.44||

స|| తత్ర యోషితామ్ ప్రభావర్ణ ప్రసాదః చ శుభార్చిషామ్ మహతీనామ్ తారాణామివ సువ్యక్తమ్ విరేజుః||

||Sloka meanings||

ప్రభావర్ణ ప్రసాదః -
luster color and grace
తత్ర యోషితామ్ -
of those young women
విరేజుః - shining
శుభార్చిషామ్ -
the one who radiates auspicious glow
మహతీనామ్ తారాణామివ - like that of big stars

||Sloka summary||

"The luster, color and grace of those women was shining bright like that of big starts which release auspicious glow."||9.44||

||Sloka 9.45||

వ్యావృత్తగురు పీనస్రక్ప్రకీర్ణ వరభూషణాః|
పానవ్యాయామకాలేషు నిద్రాపహృతచేతసః||9.45||

స|| ( సా) పానవ్యాయామ కాలేషు వ్యావృత్త గురుపీన స్రక్ప్రకీర్ణ వర భూషణాః నిద్ర అపహృత చేతసః సన్తి||

||Sloka meanings||

పానవ్యాయామ కాలేషు -
drinking and exercises
వ్యావృత్త గురుపీన స్రక్ప్రకీర్ణ వర భూషణాః -
with jewels scattered and garlands displaced
నిద్ర అపహృత చేతసః -
with minds dazed and lost in sleep

||Sloka summary||

"With jewels displaced and garlands scattered after drinking and sexual exercise they were lost in sleep with dazed minds." ||9.45||

||Sloka 9.46||

వ్యావృత్త తిలకాః కాశ్చిత్ కాశ్చిదుద్భ్రాన్తనూపురాః|
పార్శ్వే గళితహారాశ్చ కాశ్చిత్ పరమయోషితాః||9.46||

స|| కశ్చిత్ పరమయోషితః వ్యావృత్త తిలకాః కశ్చిత్ ఉద్భ్రాన్తనూపురాః కశ్చిత్ పార్శ్వే గళితహారాః చ ||

||Sloka meanings||

కశ్చిత్ పరమయోషితః వ్యావృత్త తిలకాః -
A few women had their Vermilion marks smudged
కశ్చిత్ ఉద్భ్రాన్తనూపురాః -
a few had anklets let loose
కశ్చిత్ పార్శ్వే గళితహారాః చ -
a few had necklaces one side.

||Sloka summary||

"A few had their Vermilion marks smudged, a few had anklets let loose and a few had necklaces one side."

||Sloka 9.47||

ముక్తాహారాఽవృతా శ్చాన్యాః కాశ్చిత్ విస్రస్తవాససః|
వ్యావిద్దరశనాదామాః కిశోర్య ఇవ వాహితాః||9.47||

స|| అన్యాః ముక్తాహారావృతాః అన్యాః కాశ్చిత్ విస్రస్తవాససః వ్యావిద్ధరశనాదామాః వాహితాః కిశోర్యాః ఇవ ఆసీత్||

||Sloka meanings||

అన్యాః ముక్తాహారావృతాః -
some had broken pearl strings on their girdle
అన్యాః కాశ్చిత్ విస్రస్తవాససః -
some had their clothes slipped off
వ్యావిద్ధరశనాదామాః -
some had waist belts snapped
వాహితాః కిశోర్యాః ఇవ -
some fallen to the ground like young mares released to rest

||Sloka summary||

"Others had broken pearl strings on their girdle, some had their clothes slipped off, and some had waist belts snapped and some fallen to the ground like young mares released to rest."||9.47||

||Sloka 9.48||

సుకుణ్డలధరాశ్చాన్యా విచ్ఛిన్నమృదితస్రజః|
గజేన్ద్రమృదితాః పుల్లా లతా ఇవ మహాననే||9.48||

స|| సుకుణ్డలధరాః అన్యాః విచ్ఛిన్నమృదితస్రజాః మహావనే గజేంద్రమృదితాః పుల్లా లతా ఇవ ఆసీత్ ||

||Sloka meanings||

మహావనే - (in) mighty forest
గజేన్ద్రమృదితాః పుల్లా లతా ఇవ - like blooming creepers in a (dense forest) crushed by mighty elephants
అన్యాః విచ్ఛిన్నమృదితస్రజాః -
some with broken and crushed flower garlands
సుకుణ్డలధరాః -
with excellent ear tops

||Sloka summary||

"With excellent ear tops, though broken and crushed flower garlands some looked like blooming creepers in dense forest crushed by mighty elephants."||9.48||

||Sloka 9.49||

చన్ద్రాంశుకిరణాభాశ్చ హారాః కాసాంచిదుత్కటాః|
హంసా ఇవ బభుః సుప్తాః స్తనమధ్యేషు యోషితామ్||9.49||

స|| కాసాంచిత్ యోషితాం స్తనమధ్యేషు ఉత్కటాః చంద్రాంశుకిరణాభాః చ హారాః సుప్తాః హంసా ఇవ బభుః||

||Sloka meanings||

కాసాంచిత్ యోషితాం -
some of the women
స్తనమధ్యేషు ఉత్కటాః హారాః చ -
shining pearl chains resting between their breasts (like)
చంద్రాంశుకిరణాభాః -
shining in the rays of moon
సుప్తాః హంసా ఇవ బభుః -
sleeping swans

||Sloka summary||

"Some of the women with shining pearl chains, which were shining like rays of moon, resting between their breast. They looked like swans in sleep."||9.49||

||Sloka 9.50||

అపరాసాం చ వైఢూర్యాః కాదమ్బా ఇవ పక్షిణః|
హేమసూత్రాణి చాన్యాసాం చక్రవాకా ఇవాభవన్||9.50||

స|| అపరాసాంశ్చ వైడూర్యాః పక్షిణః కాదమ్బాః ఇవ అన్యాసామ్ హేమసూత్రాణి పక్షిణః చక్రవాకా ఇవ||

||Sloka meanings||

అపరాసాంశ్చ వైడూర్యాః పక్షిణః కాదమ్బాః ఇవ -
Vaidhurya worn by women looked like Kadamba birds
అన్యాసామ్ హేమసూత్రాణి పక్షిణః చక్రవాకా ఇవ -
golden chains on others looked like Chakravaka birds

||Sloka summary||

"The Vaidhurya worn by women looked like Kadamba birds , the golden chains on others looked like Chakravaka birds."||9.50||

||Sloka 9.51||

హంసకారణ్డవాకీర్ణాః చక్రవాకోపశోభితాః|
ఆపగా ఇవ తా రేజుర్జఘనైః పులినైరివ||9.51||

స|| జఘనైః పులినైః ఇవ తాః హంసకారణ్డవాకీర్ణాః చక్రవాకోపశోభితాః ఆపగా ఇవ రేజుః||

||Sloka meanings||

జఘనైః పులినైః ఇవ తాః -
With the hips like river banks those ladies
హంసకారణ్డవాకీర్ణాః -
filled with Swans and Karandava birds
చక్రవాకోపశోభితాః -
shining with Chakravaka birds
ఆపగా ఇవ రేజుః -
shining like rivers

||Sloka summary||

"With the hips like river banks, they shone like rivers filled with swans, Karandava birds and Chakravaka birds."

||Sloka 9.52||

కిఙ్కిణీ జాల సంకోశాస్తా హైమవిపులాంబుజాః|
భావగ్రాహా యశస్తీరాః సుప్తానద్య ఇవాఽఽబభుః||9.52||

స|| కింకిణీజ్వాలసంకోశాః హైమవిపులామ్బుజాః సుప్తాః భావగ్రాహాః యశస్తీరాః నద్యా ఇవ ఆబభుః||

||Sloka meanings||

కింకిణీజ్వాలసంకోశాః సుప్తాః -
sleeping with tiny bells tied around their waist ( those ladies )
నద్యా ఇవ ఆబభుః -
appeared like rivers ( with)
హైమవిపులామ్బుజాః -
golden ornaments looking like lotuses
భావగ్రాహాః -
amorous gestures in love play like crocodiles
యశస్తీరాః -
radiant beauty like river banks

||Sloka summary||

"With tiny bells tied around the waist looking like buds, bold golden ornaments looking like lotuses, their gestures of love looking like passion of crocodiles, their radiant beauty looking like silver banks , the sleeping ones appeared like rivers"

||Sloka 9.53||

మృదుష్వఙ్గేషు కాసాంచిత్ కుచాగ్రేషు చ సంస్థితాః|
బభూవుర్భూషణా నీవ శుభా భూషణరాజయః||9.53||

స|| కాసాంచిత్ మృదుషు అంగేషు కుచాగ్రేషు చ సంస్థితాః శుభాః భూషణరాజయః భూషణానీవ బభూవుః ||

||శ్లోకార్థములు||

కాసాంచిత్ మృదుషు అంగేషు కుచాగ్రేషు- on the tender limbs and breasts of some women
సంస్థితాః శుభాః - set beautiful
భూషణరాజయః భూషణానీవ బభూవుః -
imprints of ornaments looked like ornaments themselves

||Sloka summary||

"Some women with the tender limbs and breast and nipples imprinted with marks of ornaments, themselves looked like ornaments." ||9.53||

||Sloka 9.54||

అంశుకాన్తాశ్చ కాసాంచిన్ ముఖమారుతకంపితాః|
ఉపర్యుపరివక్త్రాణాం వ్యాధూయన్తే పునః పునః||9.54||

స|| కాసాంచిత్ ముఖమారుత కంపితాః అంశుకాంతాశ్చ వక్త్రాణాం ఉపరి ఉపరి పునః పునః వ్యాధూయన్తే||

||Sloka meanings||
కాసాంచిత్ ముఖమారుత -
(by the) breath released by their mouths of some women
కంపితాః అంశుకాంతాశ్చ-
shaken fringes of garments
వక్త్రాణాం ఉపరి ఉపరి -
on their faces
పునః పునః వ్యాధూయన్తే -
fluttered again and again

||Sloka summary||

"Fringes of their garments, shaken by the breath released by their mouths, fluttered on their faces again and again."||9.54||

||Sloka 9.55||

తాః పతాకాఇవోద్ధూతాః పత్నీనాం రుచిరప్రభాః|
నానావర్ణ సువర్ణానాం వక్త్రమూలేషు రేజిరే||9.55||

స|| నానావర్ణసువర్ణానాం పత్నీనామ్ వక్త్రమూలేషు తాః రుచిరప్రభాః ఉధ్దూతాః పతాకాః ఇవ రేజిరే||

||Sloka meanings||

నానావర్ణసువర్ణానాం పత్నీనామ్ -
of Ravana's wives of different and beautiful hues
వక్త్రమూలేషు తాః రుచిరప్రభాః -
on their faces the fringes of garments
ఉధ్దూతాః పతాకాః ఇవ రేజిరే -
like fluttering flags

||Sloka summary||

"The fringes of garments, fluttering on the faces of Ravana's of different beautiful hues, shone like splendid flags"; ||9.55||

||Sloka 9.56||

వవల్గుశ్చాత్ర కాసాంచిత్ కుణ్డలాని శుభార్చిషామ్|
ముఖమారుత సంసర్గాన్ మన్దం మన్దం సుయోషితామ్||9.56||

స|| కాసాంశ్చిత్ శుభార్చిషామ్ యోషితాం కుణ్డలాని అత్ర ముఖ మారుత సంసర్గాత్ మన్దం మన్దం వవల్గుశ్చ||

||Sloka meanings||

కాసాంశ్చిత్ శుభార్చిషామ్ యోషితాం -
of some women endowed with auspicious charms
అత్ర ముఖ మారుత సంసర్గాత్ -
under the breath coming out of the faces
కుణ్డలాని మన్దం మన్దం వవల్గుశ్చ -
ear tops were gently vibrating

||Sloka summary||

"The ear tops, swinging under the breath of some of the women endowed with auspicious charms, were softly vibrating generating a gentle sound." ||9.56||

||Sloka 9.57||

శర్కరఽసన గన్ధైశ్చ ప్రకృత్యా సురభిస్సుఖః|
తాసాం వదననిశ్వ్యాసః సిషేవే రావణం తదా||9.57||

స||తదా ప్రకృత్యా శర్కరాసవగంధైశ్చ సురభిః సుఖః తాసామ్ వదననిఃశ్వాసః రావణం శిషేవే||

||Sloka meanings||

తదా ప్రకృత్యా -
Then the natural
శర్కరాసవగంధైశ్చ -
with the sweet smell of wine (sugarcane juice)
తాసామ్ వదననిఃశ్వాసః -
the breath coming out of their mouths
సురభిః సుఖః -
fragrant and pleasing
రావణం శిషేవే -
serving Ravana

||Sloka summary||

"Then the natural sweet smell of wine of the breath coming out of their mouths, fragrant and pleasing was serving Ravana." ||9.57||

||Sloka 9.58||

రావణాననశఙ్కాశ్చ కాశ్చిత్ రావణయోషితః|
ముఖాని స్మ సపత్నీనాం ఉపాజిఘ్రన్ పునః పునః||9.58||

స|| కశ్చిత్ రావణ యోషితాః రావణాననశంకాశ్చ పునః పునః సపత్నీనామ్ ముఖాని ఉపాజిఘ్రన్||

||Sloka meanings||

కశ్చిత్ రావణ యోషితాః- కోందరు రావణ స్త్రీలు
రావణాననశంకాశ్చ - రావణుడే అనుకొని
పునః పునః సపత్నీనామ్ - మళ్ళీ మళ్ళీ సపత్నుల
ముఖాని ఉపాజిఘ్రన్ - ముఖములను ముద్దుపెట్టుకొనసాగిరి.

కశ్చిత్ రావణ యోషితాః- Some of the wives of Ravana
రావణాననశంకాశ్చ - thinking of Ravana
పునః పునః సపత్నీనామ్ ముఖాని - co-wives faces again and again
ఉపాజిఘ్రన్ - kissed.

||Sloka summary||

"Some of the wives of Ravana kissed their co-wives faces thinking of Ravana." ||9.58||

||Sloka 9.59||

అత్యర్థం సక్తమనసో రావణే తా వరస్త్రియః|
అస్వతన్త్రాః సపత్నీనాం ప్రియమేవాఽఽచరం స్తదా||9.59||

స|| రావణే అత్యర్థం సక్త మనసః తా వరస్త్రియః అస్వతంత్రాః తదా సపత్నీనామ్ ప్రియమేవ ఆచరన్ ||

||Sloka meanings||

రావణే అత్యర్థం సక్త మనసః -
Very much devoted to Ravana
తా వరస్త్రియః అస్వతంత్రాః -
those women not being free ( with Ravana)
తదా సపత్నీనామ్ ప్రియమేవ ఆచరన్ -
responded with love to their co-wives ( thinking they are responding to Ravana)

||Sloka summary||

"Very much devoted to Ravana and not being free some of his wives responded pleasingly ( thinking that they are responding." ||9.59||

||Sloka 9.60||

బాహూన్ ఉపవిధాయాన్యాః పారిహార్యవిభూషితాన్|
అంశుకాని చ రమ్యాణి ప్రమదాస్తత్ర శిశ్యిరే||9.60||

స|| అన్యాః ప్రమదాః పరిహార్య విభూషితాన్ బాహూన్ రమ్యాణి అంశుకాని ఉపనిధాయ శిశ్యిరే||

||Sloka meanings||

అన్యాః ప్రమదాః -
other women
పరిహార్య విభూషితాన్ బాహూన్ -
laying aside their adornments used their arms
రమ్యాణి అంశుకాని -
used beautiful garment as pillows
ఉపనిధాయ శిశ్యిరే -
as pillows and slept

||Sloka summary||

"Other women laying aside their adornments used their arms as pillows, others used their beautiful garment as pillows." ||9.60||

||Sloka 9.61||

అన్యావక్షసి చాన్యస్యాః తస్యాః కాశ్చిత్ పునర్భుజమ్|
అపరాత్వఙ్క మన్యస్యాః తస్యాశ్చాప్యపరాభుజౌ||9.61||

స|| అన్యాః అన్యస్యాః వక్షసి కాచిత్ పునః తస్యాః భుజం అపరా అన్యస్యాః అంకం అపరా తస్యాః భుజౌ శిశ్యిరే||

||Sloka meanings||

అన్యాః అన్యస్యాః వక్షసి -
Some women slept on the chest of others
కాచిత్ పునః తస్యాః భుజం- another ( slept ) on the shoulders of yet another
అపరా అన్యస్యాః అంకం -
another ( slept) in the lap of the other
అపరా తస్యాః భుజౌ శిశ్యిరే -
yet another slept on her shoulders

||Sloka summary||

"Some women slept on the chest of others, another ( slept ) on the shoulders of yet another , another ( slept) in the lap of the other, yet another slept on her shoulders." ||9.61||

||Sloka 9.62||

ఊరుపార్శ్వకటీ పృష్ఠం అన్యోన్యస్య సమాశ్రితాః|
పరస్పరనివిష్టాఙ్గ్యో మదస్నేహవశానుగాః||9.62||

స|| మదస్నేహవశానుగాః అన్యోన్యస్య ఉరుపార్శ్వకటీపృష్ఠం సమాశ్రితాః పరమనివిష్టాంగ్యః శిశ్యిరే||

||Sloka meanings||

మదస్నేహవశానుగాః అన్యోన్యస్య-
Given to intoxication being friends with each other
ఉరుపార్శ్వకటీపృష్ఠం సమాశ్రితాః - thighs, sides, hips and backs together
పరమనివిష్టాంగ్యః శిశ్యిరే -
slept with limbs intertwined

||Sloka summary||

"Given to intoxication being friends with each other, with thighs, sides, hips and backs together, they slept with limbs intertwined "||9.62||

||Sloka 9.63||

అన్యోన్యభుజసూత్రేణ స్త్రీమాలాగ్రథితా హి సా|
మాలేన గ్రథితా సూత్రే శుశుభే మత్తషట్పదా||9.63||

స|| అన్యోన్య భుజసూత్రేణ గ్రథితా సా స్త్రీ మాలా సూత్రే గ్రథితా మత్తషట్పదాః మాలేవ శిశ్యిరే ||

||Sloka meanings||

అన్యోన్య భుజసూత్రేణ గ్రథితా -
Strung together on each other's shoulders
సా స్త్రీ మాలా -
that garland of women
సూత్రే గ్రథితా మత్తషట్పదాః మాలేవ -
a garland of flowers on a thread with tipsy bees.
శిశ్యిరే - shone

||Sloka summary||

"Strung together on each other's shoulders , that garland of women, shone like a garland of flowers on a thread with tipsy bees." ||9.63||

||Sloka 9.64,65||

లతానాం మాధవే మాసి పుల్లనాం వాయుసేవనాత్ |
అన్యోన్యమాలాగ్రథితం సంసక్త కుసుమోచ్చయమ్||9.64||
వ్యతివేష్టిత సుస్కన్ధం అన్యోన్యభ్రమరాకులమ్|
ఆసీద్వన మివోద్ధూతమ్ స్త్రీవనం రావణస్య తత్||9.65||

స|| అన్యోన్యమాలాగ్రథితమ్ సంసక్త కుసుమోచ్చయమ్ వ్యతివేష్టిత సుస్కంధం అన్యోన్య భ్రమరాకులమ్ రావణస్య తత్ స్త్రీవనం మాఘవే మాసే వాయుసేవనాత్ ఫుల్లానామ్ లతానామ్ అన్యోన్యమాలాగ్రథితమ్ అన్యోన్యభమరాకులమ్ ఉద్ధూతమ్ వనమ్ ఇవ ఆసీత్ ||

||Sloka meanings||
అన్యోన్యమాలాగ్రథితమ్ -
Linked to each other like a chain
సంసక్త కుసుమోచ్చయమ్ -
like flowers on a string
వ్యతివేష్టిత సుస్కంధం -
tangled together with strong joints
అన్యోన్య భ్రమరాకులమ్ -
with bees swarming
రావణస్య తత్ స్త్రీవనం -
that Ravana's forest of women
మాఘవే మాసే -
in the month of Magha
వాయుసేవనాత్ ఉద్ధతమ్ -
shaken by the wind blowing
ఫుల్లానామ్ లతానామ్ -
blooms and creepers
అన్యోన్యమాలాగ్రథితమ్ -
linked to one another like a garland
అన్యోన్యభమరాకులమ్ -
like a swarm of bees
ఉద్ధతమ్ వనమ్ ఇవ -
like a thicket shaken

||Sloka summary||

"Linked to each other like a chain like flowers on a string, tangled together with strong joints like bees swarming, that garden of women was like a garden of creepers with swarming bees and the blooms being blown by the wind with the creepers linked to each other."||9.65||

||Sloka 9.66||

ఉచితేష్వపి సువ్యక్తం న తాసాం యోషితాం తదా|
వివేకశ్శక్య ఆధాతుం భూషణాఙ్గామ్బరస్రజామ్||9.66||

స||తదా తాసాం యోషితామ్ భూషణాంగాంబర స్రజామ్ వివేకః సువ్యక్తం ఆధాతుమ్ ఉచితేష్వపి న శక్యః||

||Sloka meanings||

తదా తాసాం యోషితామ్ -
then of those young ones
భూషణాంగాంబర స్రజామ్ -
ornaments , limbs, garments, and garlands
వివేకః సువ్యక్తం -
even a wise one clearly
ఆధాతుమ్ ఉచితేష్వపి న శక్యః -
not possible to tell where which one is placed

||Sloka summary||

"It is not possible to distinguish between the ornaments , garments, limbs and garlands in order to place them in the right spots." ||9.66||

||Sloka 9.67||

రావణేసుఖసంవిష్టే తా స్స్త్రియో వివిధ ప్రభాః|
జ్వలన్తః కాఞ్చనా దీపాః ప్రైక్షంతాఽనిమిషా ఇవ||9.67||

స|| రావణే సుఖసంవిష్టే వివిధప్రభాః తాః స్త్రియః జ్వలంతః కాంచనాః దీపాః ఇవ అనిమిషాః ప్రేక్షంత ఇవ ఆసీత్||

Rama Tilaka says - రావణే సుఖసంవిష్టే సుప్తే సతీ ఇత్యర్థః,జ్వలన్తః కాఞ్చనా దీపాః తదభిమాని దేవ విశేషాః అనిమిషా నిమేషరహితాః, సన్తః వివిధ ప్రభాః తాం రావణసంబన్ధినీః స్త్రియః ప్రేక్షన్తే , ఏతేన రావణ జాగరణ సమయే తత్ స్త్రే దర్శనం దేవానామపి సుదుర్లభః ఇతి వ్యఙ్జితం. తేన రావణ ప్రతాపాతిశయః సూచితమ్ |

||Sloka meanings||

రావణేసుఖసంవిష్టే -
While Ravana was sleeping happily
వివిధప్రభాః తాః స్త్రియః -
women of different lusters
జ్వలంతః కాంచనాః దీపాః -
glowing golden lamp posts
అనిమిషాః ప్రేక్షంత ఇవ - as if gazed without winking

||Sloka summary||

"When Ravana was sleeping happily, the different lights burning on the lamp posts seemed to be gazing at the women of different lusters without winking". ||9.67||

Here the implication is that while Ravana is awake not even Gods can dare see his wives; also it is indicating the power of Ravana

||Sloka 9.68||

రాజర్షిపితృదైత్యానాం గన్ధర్వాణాం చ యోషితః|
రాక్షసానాం చ యాః కన్యాః తస్య కామవశం గతాః||9.68||

స||రాజర్షి పిత్రుదైత్యానామ్ గంధర్వాణాం యోషితః రాక్షసానామ్ యాః కన్యాః తస్య కామవశానుగతాః ||

||Sloka meanings||

రాజర్షి పిత్రుదైత్యానామ్ గన్ధర్వాణాం -
of royal sages , ancestral deities, Daityas , Gandharvas
యోషితః - women
రాక్షసానామ్ యాః కన్యాః
- Rakshasas women
తస్య కామవశానుగతాః
- were infatuated with him

||Sloka summary||

"The women who hailed from families of royal sages, ancestral deities, Daityas, Gandharvas and Rakshasis too gave themselves to him, being infatuated with him." ||9.68||

||Sloka 9.69||

యుద్ధకామేన తా స్సర్వా రావణేన హృతా స్త్రియః|
సమదా మదనేనైవ మోహితాః కాశ్చిదాగతాః||9.69||

స|| సర్వాః తాః స్త్రియః యుద్ధకామేన రావణేన హృతాః సమదాః కాశ్చిత్ మదనేన మోహితాః ఏవ ఆగతాః||

||Sloka meanings||

సర్వాః తాః స్త్రియః -
all those women
యుద్ధకామేన రావణేన హృతాః -
won over in battle by Ravana who loves fighting battles
సమదాః కాశ్చిత్ మదనేన మోహితాః ఏవ ఆగతాః-
some came on their own blinded by lust

||Sloka summary||

"All of those women were won over in a battle by Ravana , some came on their own blinded by lust"||9.69||

||Sloka 9.70||

న తత్ర కాచిత్ ప్రమదా పసహ్య
వీర్యోపపన్నేన గుణేన లబ్ధా|
న చాన్యకామాపి న చాన్యపూర్వా
వినా వరార్హం జనకాత్మజాం తామ్||9.70||

స|| వరార్హం తాం జనకాత్మజాం వినా తత్ర కాశ్చిత్ ప్రమదా వీర్యోపపన్నేన గుణేన ప్రసహ్య లబ్ధా న అన్యకామాపి చ న అన్యపూర్వాచ న ||

||Sloka meanings||

వరార్హం తాం జనకాత్మజాం వినా -
excepting for virtuous Sita
తత్ర కాశ్చిత్ ప్రమదా వీర్యోపపన్నేన ప్రసహ్య లబ్ధా న
- no woman was obtained by his valor forcibly
గుణేన - by virtues only
అన్యకామాపి చ న -
not one was in love with another
అన్యపూర్వాచ న -
no one was in love with another before

||Sloka summary||

"Except for the revered daughter of Janaka, none of the women were obtained by his valor forcibly. They were not in love with another , nor were they married earlier." ||9.70||

||Sloka 9.71||

న చాకులీనా న చ హీనరూపా
నాదక్షిణా నానుపచారయుక్తా|
భార్యాభవత్తస్య న హీనసత్త్వా
న చాపి కాన్తస్య న కామనీయా||9.71||

స|| తస్య భార్యా అకులీనా న చ అభవత్ | హీనరూపాచ న | అదక్షిణా చ న | అనుపచారయుక్తా చ న || హీనసత్త్వా చ న | కాన్తస్య న కామనీయా||

||Sloka meanings||

తస్య భార్యా అకులీనా న -
none among his wives was not born of a noble family
హీనరూపాచ న -
none lacked beauty, none was unkind.
అదక్షిణా చ న -
none was unkind
హీనసత్త్వా చ న -
none was lacking in courtesy
కాన్తస్య న కామనీయా -
none not lovable for the lover.

||Sloka summary||

"None among them was not born of a noble family. None lacked beauty. None was unkind. None was lacking in courtesy. None not lovable for the lover."||9.71||

We recap what we heard so far.

In that search of Sita , Hanuman sees , "సహస్ర వరనారీణాం" - thousands of women in that royal palace. What kind of women? All women of superior breeding, all of whom are desirous of his company. None of whom have been brought by force against their will, except for Sita, who was brought by force against her will.

Here we hear the echo of a thought. One may think of many good things and do the good things too. But one bad deed is enough to destroy the power of all good deeds done. The mind which it is not focused on one thought, the mind which muses along many thought lines, will utterly fail in the search of "Self", hidden within the five sheaths.

Poet describes all the women of Ravana's harem. They are all women of noble bearing. They may have come of their own free will. But by kidnapping Sita in a helpless condition, and bringing her by force all the merits of Ravana have been lost.

Hanuman keeps musing.

"None among the women has been won over through force. All of them have been won over by his virtues. None among them came here after being the lover of someone else. None among them is devoted to someone else. None who is not desirable", and so on.

||Sloka 9.72||

బభూవ బుద్ధిస్తు హరీశ్వరస్య
యదీదృశీ రాఘవ ధర్మపత్నీ|
ఇమా యథా రాక్షసరాజ భార్యాః
సుజాతమస్యేతి హి సాదుబుద్ధేః||9.72||

స|| ఇమాః రాక్షసరాజభార్యాః యథా రాఘవపత్నీ ఈదృశీ అస్య సుజాతమ్ ఇతి సాధుబుద్ధేః హరీశ్వరస్య బుద్ధిస్తు బభూవ ||

||Sloka meanings||

ఇమాః రాక్షసరాజభార్యాః యథా -
like these Rakshasa wives
రాఘవపత్నీ ఈదృశీ -
wife of Raghava was in a similar position
అస్య సుజాతమ్ ఇతి -
his life would have been worthwhile
సాధుబుద్ధేః హరీశ్వరస్య బుద్ధిస్తు -
thus wise Hanuman thought

||Sloka summary||

"Hanuman thought , if the wife of Raghava born of good family could stay (with her husband) like the wives of this Rakshasa king , his life would have been worthwhile

Hanuman's train of thoughts continues.
"...
యదీదృశీ రాఘవధర్మపత్నీ|
ఇమా యథా రాక్షసరాజభార్యా
సుజాతమస్యేతి హి సాదుబుద్ధేః||9.72||

"If the wife of Raghava lived like the wives of the Rakshasa king, the life of the Rakshasa king would have been worthwhile ( సుజాతమ్") .

There is a coarse thought echoing through the construction of this sentence, in equating the satisfied wives of the Rakshasa king with Sita. The thought of that possibility occurs to Hanuman also.
We see that in the very next sloka saying "punaScha.." thinking again.

||Sloka 9.73||

పునశ్చ సోఽచింతయ ధార్తరూపో
ధ్రువం విశిష్టా గుణతో హి సీతా|
అధాయ మస్యాం కృతవాన్ మహాత్మా
లఙ్కేశ్వరః కష్ట మనార్యకర్మ||9.73||

స||సః ఆత్తరూపః పునశ్చ అచిన్తయత్ సీతా ధ్రువం గుణతః విశిష్ఠా అథ మహాత్మా అయం లఙ్కేశ్వరః అస్యాం అనార్యం కృతవాన్ కష్టమ్||

||Sloka meanings||

సః ఆత్తరూపః పునశ్చ అచిన్తయత్ -
Assuming his true form once again he thought
సీతా ధ్రువం గుణతః విశిష్ఠా-
Sita surely superior by her virtues
మహాత్మా అయం లఙ్కేశ్వరః -
this king of Lanka
అస్యాం అనార్యం కృతవాన్ కష్టమ్-
has indeed committed an ignoble act

||Sloka summary||

Assuming his true form once again he thought. "Sita is surely superior (to all) by her virtues. The king of Lanka has indeed committed an ignoble act" ||9.73||

In the earlier Sloka Hanuman mused saying,
"If the wife of Raghava lived like the wives of the Rakshasa king, the life of the Rakshasa king would have been worthwhile ( సుజాతమ్") .

Hanuman's thinking was that if the abduction of Sita was not done and Sita remained to be with Rama only, then Ravana would not face. the destruction which he is sure to face now.

But there is a coarse thought echoing through the construction of this sentence, in equating the satisfied wives of the Rakshasa king with Sita. The thought of that possibility occurs to Hanuman also.
and he thinks again and clears his thoughts.

But first we shall see the three possible coarse constructs.

1 "Even before the Svayamvara with Rama, if Sita chose Ravana his life would have been worthwhile", this thought could not have occurred to Hanuman, who was called "సాదుబుద్ధి" by the poet.

2 "Just like these Rakshasa wives were living in delight with their husband, if Sita, not having been kidnapped, was living in delight with Rama, then this Rakshasa's life would have been worthwhile". This could be one other thought.

3 The third thought is -"Just like the kidnapping of Sita by this Rakshasa, if the Rakshasa's wives too were kidnapped, then his life would have been a worthwhile lesson.

It is interesting to note the commentary of Govindaraja in Tika Traya.

Govindaraja says.. అథ సః హనుమాన్| సీతా గుణతః పాతివ్రత్యాది గుణతః విశిష్ఠా హి| అస్యామ్ ఏతత్ విషయే మహాత్మా మహాకులప్రసూతోఽపి అయం లఙ్కేశ్వరః అనార్యకర్మ అపహరణరూపం కర్మకృతవాన్ కష్టం ఇతి ఆత్త రూపః అత్యన్తమ్ ఆర్తః "ప్రశసాయాం రూపప్" పునశ్చాచిన్తయత్| వైదేహ్యాః ధృఢవ్రతత్వాత్ పాతివ్రత్యభఙ్గో న భవేత్ అపి తు మిథ్యాపవాదం ఏవం ఉత్పాదితవాన్ ఇతి భృశం దుఃఖితః సన్ చిన్తితవాన్ ఇత్యర్థః |

Govindaraja also says in his Tika - 'రాక్షసరాజ పత్నీవత్ సీతా స్వభర్త్రాసంగతా చేత్ సీతాపహరణం న కృత్వాన్ చేత్ అస్య సుజాతం ఇత్యుక్తం'.
that like the wives of Ravana, Sita was living happily with her husband, and the abduction of Sita did not happen, his ( Ravana's) life would have been worthwhile.

Hanuman would have felt the false construct in his thoughts so thought himself again. Hanuman himself felt that though there is no question about the devotion of Sita for her husband , by comparing Sita with the wives of Ravana he created a false equivalence. Feeling sorry for himself for that thought "పునశ్చ చిన్తయత్ ఆత్త రూపః". Hanuman thought again.

'పునశ్చ సోఽచింతయదార్తరూపః
ధృవం విశిష్టా గుణతో హి సీతా ' ||9-73||

Although there is no blemish in Hanuman , the construct of his momentary thought has those faulty echoes. This possibility occurred to Hanuman himself and he thinks again. Hanuman says to himself. " Sita is far superior to these women in character". The Rakshasa king , acting in an ungentlemanly way, has acted cruelly towards this virtuous woman".

Sita is on a different pedestal, and none among the thousands of Ravana's wives can be compared to Sita.

In Gita at one point Krishna says the following.

"మనుష్యాణాం సహస్రేషు కశ్చిద్యదతి సిద్ధయే|
యతతామపి సిద్ధానాం కశ్చిన్మా వేత్తి తత్త్వతః"|| (గీత 7.03)

Among thousands of people only one may try for search for "Self". Among those who try only few will be able to go ahead. Even among those who move forward, only one may be able to understand Supreme being.

On a similar token , among the many "వరనారీణాం "in that harem of Ravana, none had the thought of leaving Ravana. They did not have the knowledge of any other desirable one and were lost in the opulence in the world of Ravana.

Only Sita was able to see through the wealth of Ravana. Rejecting that , she longs for SriRama.

Everybody will not get the desire to go in search of Self: Among thousands one may get the idea of "Searching for Self" That one is "mumukshu".
He is the seeker

From this it is clear , to be a seeker is a very difficult proposition. The obstacles to be overcome in order to become a seeker are many. They have been very well described in this Sarga. Those are the visible forms of the opulence in the palace of Ravana. Those are also seen as the best of women in the harem of Ravana.

This is also what we hear in the "Tattva Dipika" of Appalacharyulu garu and Tika Traya too.

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే వాల్మీకీయే
చతుర్వింశత్ సహస్రికాయాం సంహితాయామ్
శ్రీమత్సుందరకాండే నవమస్సర్గః||

Thus the ninth Sarga of Sundarakanda in Ramayan , the first ever poem written by Valmiki ends||

||ఓమ్ తత్ సత్||